Taşkent’teki yıl dönümü töreninde siyasi mesajlar, geniş kapsamlı bir kültür programıyla bir araya geldi. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyayev, yatırım, eğitim, sağlık ve ekonomik büyümeye ilişkin önemli hedefleri de içeren yedi ulusal program açıkladı.
Özbekistan, 1 Eylül’de kutlanacak resmi Bağımsızlık Günü öncesinde, bağımsızlığının 35. yıl dönümünü Yeni Taşkent’te düzenlenen geniş kapsamlı bir etkinlikle kutlamaya başladı. Özbekistan, Sovyetler Birliği’nden 31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan etmişti.
Bugün Özbekistan’ı oluşturan topraklar tarihî süreç içierisinde Turan, Türkistan, Mâverâünnehir gibi adlar almıştır. Yapılan bilimsel araştırmalar bu coğrafyada yerleşimin binlerce yıl öncesine dayandığını ortaya koymaktadır. Bu noktada bölgenin bilinen ilk medeniyeti, geçmişi M.Ö. 5. bin yıla uzanan Kaltaminarlılardır.Bölgede ilk tarım faaliyetlerini M.Ö. 3. bin yılın sonlarında başladığı ve ilk şehirlerin kurulduğu tahmin edilmektedir.
Milâttan önce 6.-5. yüzyıllarda bölgede Bahtar Krallığı ve Büyük Hârizm Devleti’nin kurulduğu bilinmektedir. M.Ö. 4.-3. Yüzyıllarda bölgede İran Ahamenîlerine ve Büyük İskender’in istilalarına karşı mücadele edilmiştir. Bu tarihten itibaren bölgedeKang Hakanlığı, Kuşan, Dâvân gibi devletler hüküm sürmüştür. Bu dönemde bölgede birçok Zerdüştlük, Budizm, Yahudilik gibi birçok dini inanışın varlık göstermiştir.
6.-7. yüzyılda bölgede yaşayan topluluklar Yettisuv’da (Yedisu) kurulan Batı Türk Hakanlığı bayrağı altında birleşmiş ve nihayet 8. Yüzyılın başlarında Mâverâünnehir ve Hârizm, Kuteybe b. Müslim kumandasındaki İslâm orduları tarafından fethedilmiş, bölge halkı bu tarihten itibaren İslâmiyet’le tanışmıştır. Emevî hakimiyetinin ardından 9. yüzyılda bölgede Sâmânîler Devleti ortaya çıkmış, aynı asırda Karahanlılar’ın, 12. yüzyılda Karahıtaylılar’ın hâkimiyetine giren bölgede daha sonra Hârizmşahlar Devleti kurulmuştur. İslamiyet’in bölgeye gelişi ile birlikte Özbek coğrafyası, yaşanan siyasî kaoslara rağmen önemli bir ilim ve kültür merkezi haline gelmiş, bu yüzyılarda bölgede dünyaca ünlü düşünürler, biliminsanları, din alimler, siyasetçiler ve sanatçılar yetişmiştir. Fergânî,Hârizmî, Fârâbî, Bîrûnî, İbn Sînâ, İmam Buhârî, Hakîm et-Tirmizî, Burhâneddin el-Mergınânî gibi isimler bu kapsamda zikredilebilir.
1200’lerin ilk çeyreğinde bölge Moğol istilasına uğramış, Buhara ve Semerkand başta olmak üzere bölgedeki belli başlı bütün şehirler harap olmuştur.
14'üncü yüzyılın ikinci yarısından itibaren Moğol hakimiyeti sona ermiş Büyük Türk hükümdarı Emir Temür bölgeyi hakimiyeti altına alarak yeni bir devlet tesis etmiştir. Bu süreçte yirmi yedi devleti idaresi altına alarak geniş bir imparatorluk kuran Temür liderliğinde bölgede büyük değişimler meydana gelmiş, şehirler yeniden imar edilmiş, ticarî hayat canlanmış, farklı coğrafyalardan bölgeye getirilen sanatçılar sayesinde kültürel hayat zenginleşmiştir. Emir Temür'ün vefatı ile birlikte bölgede taht kavgaları yaşansa da, Büyük Temür Devleti’nin bölgedeki hakimiyeti bir asır kadar daha devam etmiştir. Altınorduyu kaybeden Kıpçak Türklerinin Şeybani Han önderliğinde Büyük Temür imparatorluğunun Maveraünnehir'deki hakimiyetine son vermesini takiben Temür'ün torunlarından Babür tarafından bugünkü Afganistan, Hindistan, Pakistan ve Bangladeş topraklarında büyük bir devlet kurulmuştur.
15'inci yüzyılda Şeybânîler bölgede hakimiyet kurmuş, Ebülhayr Han dedesi Özbek Han’ın adını taşıyan tebaasını siyasi bir çatı altında toplayarak 1428’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Bu tarihten itibaren Temür Devleti’nin bölgedeki varlığı sona ermiştir. Ancak 16. ve 17. yüzyıllarda devlette bölünmeler meydana gelmiş ve tarihte “Üç Özbek Hanlığı” olarak adlandırılan Hive Hanlığı, Buhara Hanlığı ve Hokand Hanlığı ortaya çıkmıştır. Söz konusu hanlıklar dönem dönem İran’a karşı mücadele içinde olmuş ve Osmanlı ile yakın siyasî ilişkiler kurmuş, zaman zaman da kendi aralarında çekişmeler yaşamışlardır.
19. yüzyılın ortalarında Türkistan coğrafyası Ruslar tarafından işgal edilmeye başlanmış, 1865 yılında Taşkent Rus hakimiyetine geçmiştir. 1867’de bölgeyi yönetmek üzere Türkistan Genel Gubernatorluğu kurulmuş, 1876’da Hokand Hanlığı’na son verilmiş, Buhara Emirliği ve Hîve Hanlığı da sömürgeleştirilmiştir. Böylece Çarlık Rusyası, bölgenin doğal zenginliklerine el koymuş, halk yoksullaşmıştır. Rusların bu baskıcı yönetimlerine karşı 1893’te Taşkent’te, 1898’de Endican’da, 1916’da Taşkent, Margilân ve Cizzah’ta halk ayaklanmaları gerçekleşmiş, bu ayaklanmalar kanlı şekilde bastırılmıştır.
Taşkent’te 1 Kasım 1917 tarihinde gerçekleştirilen Bolşevik ayaklanması ile Sovyetler hakimiyeti ele geçirmiş Nisan 1918’de Türkistan Genel Gubernatorluğu kaldırılarak Türkistan Otonom Cumhuriyeti, 1920’de Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti ve Hîve’de Hârizm Halk Cumhuriyeti kurulmuştur. 1924 yılında Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuş, daha sonra 1936’da Karakalpakistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içine alınmıştır.
70 yıl kadar Sovyet rejimi tarafından yönetilen Özbekistan, Sovyetler Birliği’nin dağılması ile birlikte 1 Eylül 1991 tarihinde bağımsızlığını ilân etmiş, 20 Aralık’taki referandumda Özbekistan Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak İslam Kerimov seçilmiş, 8 Aralık 1992’de Özbekistan Cumhuriyeti anayasası kabul edilmiştir.
Özbekistan'ı ilk tanıyan ülke Türkiye Cumhuriyeti olmuş, iki ülke arasında büyük bir işbirliği başlamıştı. İki ülke birbirine öğrenci gönderiyor, Türk işadamları Özbekistan'da yatırım yapıyordu. Özbekistan Kiril alfabesi yerine Türkiye'de kullanılan alfabeye geçmişti. İlişkiler altın çağını yaşarken Özbekistan'dan kaçan muhaliflerin Türkiye'de okuyan öğrenciler arasında propaganda yapmasına izin verilmesi ilişkilerde ilk çatlağa yol açtı. Kerimov'un Fethullah Gülen cemaatinin okulları kapatması, kapatılmayanları da sıkı bir kontrol altına alınması; o yıllarda Gülen cemaatiyle işbirliği içinde olan hükumetle Özbekistan arasında yeni bir gerilim oldu. 2005 yılında Andican ve çevresinde radikal dinci grupların başkaldırmasının sert tedbirlerle bastırılması üzerine Türkiye Cumhuriyeti yöneticilerinin karşı tavır alması ilişkilerde büyük bir yara açtı. Onlarca yıl birbirine derin kardeşlik bağları ile bağlı iki ülke halkının siyasetçilerin hatalarını anlamasını beklemesiyle geçti. 2013 yılında Fethullah Gülen cemaatinin hükümetle ters düşmesinden sonra Ak Parti yöneticileri İslam Kerimov'un haklı olduğunu farkettiler. 2016 yılında İslam Kerimov'un vefatından sonra Cumhurbaşkanı seçilen Şevket Mirziyayev'in ılımlı politikaları ilişkilerin yeniden düzelmesini sağladı.
Sovyet döneminde adeta pamuk deposu olan Özbekistan, bağımsızlığını kazanmasının ardından tarıma dayalı ekonomiden vazgeçerek ekonomisini çeşitlendirmeye başladı. Ülkede geleneksel tarım ve sanayinin yanı sıra otomotiv, elektronik, tekstil, konfeksiyon, dokuma, gıda, eczacılık, kimya, metal, makine, seramik ve maden sanayisi gibi sektörler geliştirilerek ekonominin farklı alanlarında atılımlar yapıldı.
Sahip bulunduğu potansiyeli kullanmak amacıyla tekstil sektörünü geliştirmeye özel önem veren Özbekistan, pamuk ihraç eden ülke olmaktan vazgeçerek tekstil sektöründe önemli yatırımlar yaptı. Bağımsızlığının ilk yıllarında tekstil ürünleri ithal eden Özbekistan, böylelikle bu ürünleri ihraç eden başlıca ülkelerin arasında yer aldı.
Eski Cumhurbaşkanı Kerimov döneminde, en son 2001'de yapılan Türkçe Konuşan Devletler Devlet Başkanları Zirvesi'ne meclis başkanı düzeyinde katılan Özbekistan, Mirziyayev'in göreve gelmesinin ardından Türk Konseyine yeniden ilgi göstererek 2018'de Bişkek'te yapılan Türk Konseyi toplantısına uzun bir aradan sonra ilk defa cumhurbaşkanı düzeyinde katılım sağladı.
Konseye 2019'de üye olan Özbekistan, Kasım 2022'de de yeniden yapılandırılan Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları Konseyi Zirvesi'ne ev sahipliği yaptı.
Mirziyayev'in göreve gelmesiyle, bölge ülkelerinin tümüyle ortak sınırları bulunan Özbekistan, karşılıklı işbirliklerini geliştirerek taraflar arasında güven ortamının oluşmasına önemli katkı sağladı ve Orta Asya Devlet Başkanları İstişare Konseyi'nin kurulmasına öncülük etti.
Özbekistan 364,5 ton altın ile dünyadaki en çok altın rezervine sahip ilk 20 ülke arasında yer alırken, 2024'te ürettiği yaklaşık 120 ton altın ile dünyanın en çok altın üreten 10 ülkesi arasında bulunuyor.
Uranyum rezervleri bakımından dünyada 11'inci, üretiminde ise 7'nci sırada bulunan ülkede yılda 4 ton uranyum elde ediliyor.
Dünyada en çok pamuk üreten ülkeler arasında yer alan Özbekistan'da yıllık ortalama 3 milyon ton ham pamuk imal ediliyor, tamamını ülkedeki fabrikalarda işlemek amacıyla 2020'den itibaren üretilen pamuğun ihracatı tamamen durduruldu.
Orta Asya'nın en kalabalık ülkesi Özbekistan, Sovyetler Birliği'nin parçalanmasının ardından ilan ettiği bağımsızlığının 35. yılında Türk Devletleri Teşkilat'nın da en güçlü üyelerinden biri.
"Müstakillik" ebedi olsun.
Yorumlar
Yorum Gönder