İngiltere Avam Kamarası Kamu Hesapları Komitesi (PAC), "F-35, İngiltere'nin sahip olduğu en iyi hızlı jettir; ancak Savunma Bakanlığı'nın (MoD) maliyet düşürme yaklaşımı, kullanımında önemli sorunlara yol açmıştır" sonucuna vardı.
PAC, 31 Ekim 2025'te yayımladığı bir raporda, İngiltere Savunma Bakanlığı'nın F-35'in kabiliyetini, uçma kabiliyetini ve parasının karşılığını etkileyen kısa vadeli karar alma modelini ortaya koyuyor.
PAC, özellikle bir dizi yanlış adıma işaret ediyor. İlk olarak, F-35'in gizli hareket kabiliyetini değerlendiren tesise yapılan ve kısa vadede 2024-25'e kadar 82 milyon GBP (93,5 milyon Avro) tasarruf sağlayan gecikmeli yatırımın, enflasyon nedeniyle Savunma Bakanlığı'na 2031-32'de 16 milyon GBP daha fazla maliyet çıkaracağını belirtiyor.
İkinci olarak, PAC, Savunma Bakanlığı'nın 2010 yılında kısa vadeli mali tasarruflar yapmak amacıyla bazı uçakların teslimatını geciktirmeyi seçtiğini ve bu nedenle bugün mevcut uçak sayısının azaldığını belirtiyor: Bu durum, 2020 yılında mali nedenlerden dolayı yedi uçağın bir yıl gecikmesiyle daha da kötüleşiyor.
Üçüncüsü, PAC, Savunma Bakanlığı'nın tasarruf amacıyla teslimatını 2029'a ertelemeye karar verdiği 809 Deniz Hava Filosu'nun altyapısının gecikmesinden bahsediyor. PAC, buradaki maliyetlerin 56 milyon GBP'den tahmini 154 milyon GBP'ye yükseldiğini iddia etti.
PAC ayrıca, İngiltere'nin F-35 programında mühendis sayısının kabul edilemez düzeyde az olduğunu ve bu durumun uçakların daha sık uçmasını engellediğini kaydetti.
PAC raporunda, "Bu eksiklik, silahlı kuvvetlerdeki daha geniş zorlukları yansıtırken, Savunma Bakanlığı, personelin izin alıp diğer görevlerini yerine getirmesini hesaba katmayarak, uçak başına kaç mühendis gerekeceğini yanlış hesaplayarak F-35'ler için durumu daha da kötüleştirdi" ifadeleri yer aldı.
PAC bu hatanın tespit edildiğini ve yeni fon sağlandığını kabul etse de komite bu sorunun "çözülmesinin birkaç yıl daha süreceğini" belirtti.
PAC ayrıca, İngiltere'nin NATO nükleer misyonunu gerçekleştirmek için mevcut kısa kalkış ve iniş (STOVL) F-35B filosuna ek olarak konvansiyonel kalkış ve iniş kabiliyetine sahip F-35A'lar satın alma kararını da sorguladı.
PAC, "NATO nükleer misyonu için sertifika almak, eğitim, personel ve muhtemelen altyapıya yeni gereksinimler ekleyecek, ancak bu alandaki görüşmeler erken aşamada ve Savunma Bakanlığı tarafından tahmini maliyetlere ilişkin herhangi bir gösterge sağlanmadı" dedi.
Birleşik Krallık başlangıçta 138 adet F-35B için kayıtlı bir programa sahipken, Mart 2021'de bu durum revize edildi ve Birleşik Krallık Savunma Komutanlığı'nın bir raporunda, filo büyüklüğünün mevcut 48 uçağın üzerine çıkarılacağı belirtildi. Ağustos 2025 itibarıyla 40 adet F-35B teslim edilmişti ve geri kalanının 2025 yılı sonuna kadar teslim edilmesi bekleniyordu.
Ancak 24 Haziran 2025'te İngiltere Savunma Bakanlığı, NATO'nun Çift Yetenekli Uçak (DCA) nükleer misyonuna katkıda bulunmak üzere 12 adet F-35A'nın tedarik edileceğini duyurdu.
Savunma Bakanlığı'nın 25 Eylül 2025'te PAC başkanı Sir Geoffrey Clifton-Brown Milletvekili'ne gönderdiği mektupta, Birleşik Krallık'ın 48 F-35B'yi kapsayan ilk F-35 tedarik aşamasının ötesinde, 2035 yılına kadar 12 F-35A ve 15 F-35B daha teslim etmek üzere ikinci bir tedarik aşamasının planlandığı belirtildi. Bu, kalan 63 uçağın tedariki dikkate alınmadan önce Birleşik Krallık'ın toplam 75 F-35 filosu bırakacağı anlamına geliyor.
PAC raporunda ayrıca, İngiltere'nin F-35 filosunun ana operasyon üssü olan RAF Marham'daki standart altı konaklama koşulları da vurgulandı.
PAC, "Savunma Bakanlığı, Marham'daki yaşam alanlarının şu anda yeterince iyi olmadığı, ön saflardaki personelin bakımsız olduğunu, bazen sıcak su olmadığını ve yerel bir kasabaya otobüs erişiminin olmadığını söylediği yönündeki PAC soruşturmasını kabul etti" ifadelerini kullandı.
Siyasi Eylem Komitesi (PAC) Başkanı Sir Geoffrey Clifton-Brown, 31 Ekim'de İngiltere hükümetinin bir basın bülteninde şu ifadeleri kullandı: "Eğer çatısı sızdıran bir ev sahibiyseniz, hele ki karmaşık bir savaş uçağı programı yürütüyorsanız, kısa vadeli maliyet kararları almak kesinlikle tavsiye edilmez - ve bu tür kararlar F-35 yönetiminde yaygın olarak kullanılıyor.
"Soruşturmamız sırasında Savunma Bakanlığı, bu tür kararların uzun vadede vergi mükelleflerine kısa vadede tasarruf edilen paradan milyonlarca dolar daha fazla maliyet çıkardığını, bütçe yönetiminin "geleneksel bir sonucu" olarak gördüklerini söyledi. Komitemizin varoluş amacı tam da bu tür bir tutumu sorgulamaktır."
Clifton-Brown ayrıca şunları söyledi: "Savunma Bakanlığı'nın endişe verici derecede yavaş öğrendiği temel dersler var. F-35'in tüm yaşam maliyetine ilişkin değerlendirmesi gerçekçi değil; şu anda 2069'a kadar yaklaşık 57 milyar GBP olarak tahmin ediliyor. Ancak bu rakam, Savunma Bakanlığı'nın başarılı bir program yürütmesi için gereken personel, yakıt ve altyapı maliyetlerini içermiyor. Dahası, çözülmemiş personel sıkıntısına rağmen, Savunma Bakanlığı'nın uçağın tam operasyonel kapasitesini açıklaması bekleniyor."
Uçağın taktiksel kabiliyeti açısından Clifton-Brown, İngiltere'deki F-35'lerin "2030'ların başına kadar güvenli bir mesafeden kara hedeflerine saldırma kabiliyetine sahip olmayacağını" belirtti. "Genelkurmay Başkanı'nın bize F-35'in kabiliyeti konusunda en çok endişelendiren yönü de bu."
